Sześć barier, trzy małe rzeki, jeden duży problem 

W silnie przekształconych polskich rzekach tysiące barier zmieniają przepływ wody i zaburzają naturalne procesy, dlatego coraz większe znaczenie ma usuwanie niepotrzebnych przeszkód. Przypadający 8 października Dzień Usuwania Zapór to okazja, by pokazać, jak zaczyna się przywracanie ich ciągłości. Na trzech dopływach Parsęty Fundacja Rewilding Pomerania przygotowuje dokumentację usunięcia sześciu barier, które odcinają rybom dostęp do około 25 kilometrów cennych siedlisk.

Swobodnie płynące, meandrujące rzeki lepiej zatrzymują wodę w krajobrazie i są bardziej odporne na susze oraz wezbrania
Swobodnie płynące, meandrujące rzeki lepiej zatrzymują wodę w krajobrazie i są bardziej odporne na susze oraz wezbrania © Aleksandrs Kendenkovs

Woda pod presją

Polskie lato zapisało się po raz kolejny pod znakiem niedoboru wody. Według oficjalnych komunikatów IMGW niekorzystna sytuacja objęła większą część kraju, a we wrześniu na 65% stacji hydrologicznych odnotowało przepływy na umownej granicy suszy hydrologicznej.

Problem nie dotyczy jednak wyłącznie ilości wody. Równie istotny jest stan rzek i ich zdolność do pełnienia naturalnych funkcji. Według Najwyższej Izby Kontroli istnieje duże ryzyko, że Polska nie osiągnie wymaganego dobrego stanu wód do końca 2027 roku stanowiącego ostateczny termin określony przez Ramową Dyrektywę Wodną. NIK zwraca uwagę m.in. na problemy z planowaniem, realizacją i monitorowaniem działań mających poprawić stan wód.

Jednym z elementów tego problemu jest fragmentacja rzek.

Rzeki murem podzielone

Według raportu ClientEarth z czerwca 2026 r. w Polsce znajduje się szacunkowo ponad 80 tys. sztucznych barier na rzekach, niemal jedna na każdy kilometr rzeki. Wiele z nich to przestarzałe konstrukcje, które nie pełnią już żadnej funkcji. Taka infrastruktura może przerywać ciągłość rzeki, utrudniać migrację ryb, zatrzymywać transport osadów i zmieniać warunki panujące w korycie.

Na potrzebę usuwania tych przeszkód zwraca uwagę Dzień Usuwania Zapór (Dam Removal Day), obchodzony 8 października. Choć nazwa przywodzi na myśl duże budowle, chodzi również o niewielkie jazy, progi i inne bariery, których znaczenie łatwo przeoczyć z brzegu. To okazja do pokazania efektów ich likwidacji oraz pracy mieszkańców, organizacji i instytucji zaangażowanych w przywracanie rzekom ciągłości.

Takich działań przybywa: w Europie coraz częściej podejmuje się decyzje prowadzące do usuwania niepotrzebnych barier. Według Dam Removal Europe w 2024 roku w 23 krajach zlikwidowano 542 bariery i przywrócono w ten sposób ciągłość ponad 2900 kilometrów rzek. Polska znalazła się na końcu tego zestawienia – odnotowano u nas dwie usunięte bariery. Przy obu pracowali członkowie obecnego zespołu Fundacji Rewilding Pomerania oraz Towarzystwa Przyjaciół Rzek Iny i Gowienicy. 

Pozostałości dawnego młyna na Rudym Rowie. Bariery przerywają ciągłość rzeki i zmieniają naturalny przepływ wody, dlatego ich usuwanie jest ważnym elementem renaturyzacji rzek
Pozostałości dawnego młyna na Rudym Rowie. Bariery przerywają ciągłość rzeki i zmieniają naturalny przepływ wody, dlatego ich usuwanie jest ważnym elementem renaturyzacji rzek © Artur Furdyna / Fundacja Rewilding Pomerania

Sześć barier na trzech dopływach Parsęty

To doświadczenie jest obecnie punktem wyjścia do kolejnego działania, jakim jest przygotowanie do likwidacji sześciu barier na trzech dopływach Parsęty. Podczas wizji terenowych zespół Fundacji rozpoznał sześć miejsc ograniczających ciągłość Brzeźniczki, Rudego Rowu i Rudego Rowu II – niewielkich dopływów Parsęty w zachodniopomorskiem.

Na Brzeźniczce znajdują się m.in. przepust pod groblą w rejonie Dobla, pozostałości dawnego młyna w Borzęcinie, zawężony przepust drogowy oraz pozostałości zastawki związanej dawniej z małą retencją. Na Rudym Rowie zidentyfikowano pozostałości dawnego młyna w Jagielniku, a na Rudym Rowie II problem stanowią pozostałości dawnego młyna i progu znane lokalnie jako Rotzolk Mühle.

Niektóre konstrukcje są zniszczone i od lat nieużywane. Woda może miejscami przepływać obok nich, jednak ich pozostałości nadal wpływają na ekosystem. 

Małe potoki, ważne siedliska

Znaczenie tych potoków nie wynika z ich wielkości. Na odcinkach, gdzie dopływy łączą się z Parsętą, główna rzeka ma w dużej mierze piaszczyste dno. Tymczasem Brzeźniczka, Rudy Rów i Rudy Rów II zachowały w wielu miejscach żwirowy i kamienisty charakter koryt.

To ważne dla ryb, które potrzebują żwirowego dna do tarła. Wśród gatunków związanych z systemem Parsęty są to m.in. łosoś atlantycki, troć wędrowna, certa, lipień, minóg rzeczny i głowacz białopłetwy. Przywrócenie ciągłości dopływów może więc otworzyć rybom dostęp do wartościowych tarlisk znajdujących się powyżej istniejących przeszkód.

Małe potoki i ich naturalne koryta są ważnymi siedliskami dla wielu organizmów
Małe potoki i ich naturalne koryta są ważnymi siedliskami dla wielu organizmów © Vladimir Srajber / Pexels

Jednocześnie korzyści z usuwania barier i renaturyzacji nie kończą się na migracji ryb. Swobodnie płynąca rzeka może transportować osady, składniki odżywcze i materię organiczną oraz naturalnie stabilizować przepływy. Ma to pozytywny wpływ na retencję, z której korzystają zarówno rolnicy, leśnicy i wędkarze, jak i zwykli mieszkańcy – spowolniony odpływ pomaga ograniczać skutki suszy i gwałtownych wezbrań, a jednocześnie zwiększa dostępność wody dla rekreacji, codziennych potrzeb i lokalnej gospodarki. 

Renaturyzacja zaczyna się od projektu

Obecne działanie jest pierwszym etapem renaturyzacji tych dopływów i częścią większego procesu. Fundacja prowadzi rozpoznanie terenowe, pomiary i analizy, które pozwolą określić, w jaki sposób poszczególne konstrukcje można bezpiecznie usunąć lub przebudować. Analizowane są m.in. warunki hydrologiczne, transport osadów, stan siedlisk oraz wpływ planowanych zmian na koryto i istniejącą infrastrukturę.

Szczególnego podejścia wymagają przepusty drogowe, których usunięcie nie jest możliwe bez uwzględnienia funkcji komunikacyjnej drogi. Dlatego rozwiązanie musi jednocześnie zapewnić przejazd i poprawić ciągłość rzeki.

Artur Furdyna podczas pomiarów terenowych
Artur Furdyna podczas pomiarów terenowych © Magdalena Urlich / Fundacja Rewilding Pomerania

Inaczej wygląda sytuacja dawnych jazów, zastawek i ruin młynów, które nie pełnią już swoich pierwotnej roli. W ich przypadku projekt ma określić możliwości całkowitego usunięcia pozostałości konstrukcji.

Usunięcie sześciu niewielkich barier nie rozwiąże problemu suszy w Polsce. Ale pokazuje sposób myślenia, którego bardzo potrzebujemy – zamiast stale dodawać kolejne elementy infrastruktury do rzek, możemy zacząć usuwać te, które nie są już potrzebne, i przywracać rzekom ich naturalną ciągłość.

– Artur Furdyna, prezes Fundacji Rewilding Pomerania.

Lokalna skala, krajowy kontekst

Usuwanie barier jest jednym z elementów szerszej zmiany podejścia do rzek, która od kilku lat jest obecna także w polskim systemie gospodarowania wodami. Krajowy Program Renaturyzacji Wód Powierzchniowych wskazuje działania, które mogą poprawiać stan rzek i przywracać ich naturalne procesy. W 2020 r. w ramach prac nad programem powstał także „Podręcznik dobrych praktyk renaturyzacji wód powierzchniowych” – opracowanie pokazujące, jak planować działania i ograniczać skutki wcześniejszych przekształceń rzek. Jednym z jego autorów jest Artur Furdyna, prezes Fundacji, od lat zajmujący się ochroną i renaturyzacją rzek. 

Projekt na dopływach Parsęty jest przykładem zastosowania tego podejścia w kolejnych lokalizacjach. Fundacja Rewilding Pomerania realizuje ten etap we współpracy z Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie, Lasami Państwowymi, Związkiem Miast i Gmin Dorzecza Parsęty oraz Towarzystwem Przyjaciół Rzek Iny i Gowienicy, a finansowanie zostało przyznane w ramach grantu European Open Rivers Programme.

Po zakończeniu prac projektowych kolejnym krokiem będzie pozyskanie środków na fizyczną likwidację barier i realizację przygotowanych rozwiązań.

Sześć konstrukcji na trzech niewielkich dopływach to tylko fragment większego problemu. Ale właśnie od takich konkretnych interwencji zaczyna się zmiana sposobu myślenia o rzekach – zamiast pytać, jak możemy je jeszcze wykorzystywać, zaczynamy pytać, co zrobić, aby poprawić ich stan. 

Zrenaturyzowany odcinek rzeki Gowienicy w ramach projektu Wetlands Green Life.
Zrenaturyzowany odcinek rzeki Gowienicy w ramach projektu Wetlands Green Life © Fundacja Rewilding Pomerania
error: Treść objęta prawem autorskim